Fizjologia chorób stawów: skąd bierze się ból i sztywność?
Aby prawidłowo dobrać preparat z aptecznej półki, warto zrozumieć, że ból stawów może mieć zupełnie różne podłoże mechaniczne i biologiczne.
Zmiany zwyrodnieniowe (artroza)
To najczęstsza przyczyna dolegliwości bólowych, wynikająca z naturalnego zużywania się narządu ruchu. Z biegiem lat, na skutek mikrourazów, otyłości lub ciężkiej pracy fizycznej, gładka chrząstka szklista pokrywająca nasady kości ulega wytarciu, a ilość mazi stawowej drastycznie spada. Kości zaczynają o siebie trzeć, co wywołuje mechaniczny ból (nasila się on podczas ruchu, a słabnie w spoczynku) oraz powstawanie bolesnych wyrośli kostnych (osteofitów).
Stany zapalne i tło autoimmunologiczne (np. RZS)
Zupełnie inaczej wygląda mechanizm w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). Jest to choroba, w której zdezorientowany układ odpornościowy sam atakuje własną błonę maziową. Dochodzi do potężnego stanu zapalnego, stawy stają się gorące, czerwone i mocno obrzęknięte. Charakterystycznym objawem jest tutaj tzw. sztywność poranna – pacjent po przebudzeniu potrzebuje od kilkudziesięciu minut do nawet kilku godzin, aby "rozruszać" zesztywniałe dłonie lub kolana.
Składniki aktywne w aptece: leczenie stanów zapalnych i wsparcie chrząstki
Farmakoterapia chorób reumatycznych opiera się na dwóch filarach: gaszeniu ostrego stanu zapalnego oraz dostarczaniu organizmowi budulca do regeneracji mikrouszkodzeń.
Profilaktyka czy leczenie: suplementy diety a leki (OTC)
W przypadku bólu stawów rozróżnienie statusu prawnego preparatów ma ogromne znaczenie dla sukcesu terapii.
Suplementy diety służą długofalowej profilaktyce. Dostarczają one niezbędnych składników odżywczych (kolagenu, witamin) wspierających produkcję mazi stawowej, jednak nie posiadają właściwości uśmierzających ostry ból. Jeśli pacjent zmaga się z silnym atakiem rwy, nasilonym stanem zapalnym i gorącym obrzękiem stawu, konieczne jest zastosowanie
leków bez recepty (OTC), które posiadają zbadaną klinicznie, terapeutyczną dawkę substancji czynnej zwalczającej stan chorobowy.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)
Podstawowym narzędziem w walce z bólem reumatycznym są leki z grupy NLPZ, takie jak
diklofenak,
meloksykam,
naproksen czy
ibuprofen. Działają one dwutorowo – hamują przesyłanie sygnałów bólowych do mózgu oraz blokują enzymy odpowiedzialne za rozwój stanu zapalnego bezpośrednio w chorym stawie. W przypadku dolegliwości zlokalizowanych stosunkowo płytko (np. stawy dłoni, łokcie, kolana) najbezpieczniej jest stosować te leki w formie głęboko penetrujących żeli i maści, co pozwala oszczędzić błonę śluzową żołądka, która jest narażona na podrażnienia przy stosowaniu tabletek doustnych.
Cegiełki budulcowe: kolagen, glukozamina i chondroityna
Dla pacjentów pragnących wspomóc swój układ ruchu na co dzień, farmacja oferuje preparaty złożone z substancji budulcowych.
Siarczan glukozaminy i
chondroityny to związki naturalnie występujące w chrząstce stawowej, które stymulują jej odnowę i zwiększają odporność na mikrourazy. Niezwykle ważny jest również
kolagen (najlepiej w formie zhydrolizowanej), wzbogacony o
witaminę C (niezbędną do jego prawidłowej syntezy w organizmie) oraz
kwas hialuronowy, który dba o odpowiednie "smarowanie" powierzchni stawowych.
Maści rozgrzewające i chłodzące
Pomocniczo w bólach reumatycznych świetnie sprawdzają się miejscowe preparaty drażniące. Maści z
kapsaicyną (wyciągiem z papryczki chili) lub
jadem żmii silnie rozszerzają naczynia krwionośne, powodując przekrwienie i głębokie rozgrzanie tkanek, co wspaniale rozluźnia przewlekle zesztywniałe mięśnie otaczające staw.
Najczęściej opisywane schorzenia, które powodują bóle reumatoidalne
- Reumatoidalne zapalenie stawów: Jest to choroba autoimmunologiczna mająca charakter zapalny z okresami remisji i zaostrzeń. Najczęściej dotyka stawy nadgarstków i dłoni, po pewnym czasie doprowadzając do zniekształceń. Powoli atakuje też ścięgna i mięśnie łokci oraz barków, doprowadzając do ich osłabienia.
- Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów: Choroba pojawiająca się u dzieci do 16. roku życia na okres minimum 3 miesięcy, atakująca najczęściej kolano, nadgarstek i staw skokowy. Staw jest opuchnięty i ciężki do wyleczenia. Dodatkowo może wystąpić spadek aktywności ruchowej, strata apetytu i apatia. Zalecane jest wprowadzenie do diety większej ilości produktów bogatych w witaminę D, wapń oraz białko i regularnie ćwiczyć, co może zapobiec przykurczom w stawach.
- Toczeń rumieniowaty układowy: Choroba autoimmunologiczna prowadząca do stanu zapalnego wielu tkanek i narządów. Jej objawy to rumieniowe zmiany na twarzy, nadżerki w jamie ustnej, zapalenie, ból stawów, białkomocz, zaburzenia hematologiczne i immunologiczne. Warto wprowadzić dietę bogatą w kwasy omega-3, która wesprze leczenie objawowe lekami z grupy immunosupresyjnych i przeciwmalarycznych.
- Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa: Przewlekła choroba zapalna i autoimmunologiczna tkanki łącznej, atakująca stawy kręgosłupa i stawy krzyżowo-biodrowe. Objawia się bólem pleców oraz klatki piersiowej w trakcie nabierania głębszego oddechu. Prowadzi do stopniowego usztywnienia kręgosłupa. Występują trudności z obracaniem się, a postawa jest pochylona. W przypadku tego schorzenia sprawdzą się masaże, pływanie i gimnastyka poranna.
- Osteoporoza: Choroba, w której trakcie dochodzi do osłabienia struktury kości, co przyczynia się do ich częstych pęknięć i złamań. Objawami są bóle kości długich, obniżenie wzrostu ciała oraz złamania kości w trakcie niegroźnych urazów. Zalecana jest zmiana diety na bogatszą w zawartość wapnia, witaminy D i białka oraz bezpieczna aktywność i przebywanie na słońcu.
- Choroba zwyrodnieniowa stawów: Proces, który degraduje chrząstkę stawową jednego lub wielu stawów. Bóle reumatyczne odczuwalne są szczególnie po wyziębieniu i zastaniu oraz w momencie zmiany pozycji. Sugeruje się unikanie chłodnych, wilgotnych miejsc i noszenie ubrań, które ochronią stawy przed wyziębieniem.
Domowe wsparcie: jak dbać o stawy na co dzień?
Walka z chorobami reumatycznymi wymaga wdrożenia odpowiedniego stylu życia, który odciąży narząd ruchu i wyciszy stany zapalne.
- Regularny, łagodny ruch: Wbrew dawnym przekonaniom, bolących stawów nie należy całkowicie unieruchamiać. Brak ruchu pogłębia sztywność i osłabia mięśnie stabilizujące kości. Zalecana jest umiarkowana, bezpieczna aktywność, która nie obciąża osiowo stawów, np. pływanie, aqua aerobik, jazda na rowerku stacjonarnym czy joga.
- Dieta przeciwzapalna: Przebieg chorób reumatycznych można złagodzić dietą. Należy zwiększyć podaż kwasów omega-3 (tłuste ryby morskie, olej lniany), które naturalnie wygaszają stany zapalne, oraz antyoksydantów zawartych w świeżych warzywach i owocach.
- Termoterapia: W domowych warunkach warto stosować terapię temperaturą. Przewlekła sztywność poranna i "trzeszczenie" kości lubią ciepło (termofory, ciepłe kąpiele, maści rozgrzewające). Natomiast ostre, nagłe stany zapalne z widocznym obrzękiem i zaczerwienieniem wymagają bezwzględnego chłodzenia (kompresy żelowe).
- Redukcja masy ciała: Każdy nadprogramowy kilogram to ogromne, dodatkowe obciążenie dla stawów kolanowych i biodrowych, drastycznie przyspieszające ścieranie się chrząstki.
